HSS 18 en 216: slachtoffers van inktvraat
4 December 2009
In onze collectie middeleeuwse handschriften komen een paar spectaculaire gevallen van inktvraat voor. Een heel treurig geval is HS 18, met de Pantheologia, een theologische encyclopedie van Raynerius de Pisis (overleden in 1348).
In de banderolle boven de initiaal op fol. 9r staat te lezen dat ‘broeder Johannes Claes begon met dit eerste deel in het jaar des heren 1470′.
De inkt die Johannes gebruikte was van een zodanig slechte kwaliteit, dat die zich in de loop der tijden door het papier heen is gaan vreten, zodat er nu een gapend gat in het boekblok is gevallen. Het is gevaarlijk om bladen om te slaan, want dan vallen er allemaal snippers papier de diepte in. Deze foto werd door restaurator Cor Knops gemaakt, voor zijn verzameling rampenfoto’s … Intussen zijn er mogelijkheden ontwikkeld om de gevolgen van inktvraat tegen te gaan, maar de behandeling is heel kostbaar.
Een ander geval is HS 216. Dit boek bevat een uitleg van de Regel van St. Augustinus (354-430) en een commentaar van Hugo van St. Victor (overleden in 1141) op die Regel. Het is geschreven in en voor het Sint Agnesklooster van Reguliere kanunnikessen van St. Augustinus in het Limburgse Maaseik. En net als HS 18 is het boek gedateerd: aan het eind staat de mededeling ‘Gheeyndt int Jaer ons heren MCCCCxxxv des donresdaghes voer Sancte Gregorius dach. Deo gracias. MCCCCXXX.’ De tweede keer is dus een romeins vijfje overgeslagen. Er waren verschillende ‘Gregoriusdagen’ voor diverse heiligen van die naam. Hier gaat het hoogstwaarschijnlijk om Gregorius de Grote, paus van 590 tot aan zijn dood in 604.
De bijnaam ‘de Grote’ heeft hij onder meer te danken aan het feit dat tijdens zijn pontificaat de bekering van Engeland goed op gang kwam, doordat hij vanuit Rome missionarissen daar naartoe stuurde. De leider van die groep, Augustinus, werd de eerste aartsbisschop van Canterbury.
De missie was zeer succesvol, en vanuit Engeland zijn in de volgende eeuwen de Nederlanden (door onder meer Willibrord en Bonifatius) en het Duitse gebied gechristianiseerd. De kerkelijke feestdag - bij heiligen is dat hun sterfdag - van Gregorius de Grote is 12 maart.
HS 216 is op papier geschreven. Ook hier deugde de samenstelling van de ijzergallusinkt niet, zodat er grote gaten ontstonden.
In een poging om letters en papier bij elkaar te houden, zijn de bladen ooit bestreken met een laag kunststof, waarschijnlijk een polyvinyl-acetaat. Dat was geen succes, want daardoor gingen de bladen aan elkaar kleven. Om dat tegen te gaan werden er dunne cellofaanvelletjes tussen de bladen gelegd, maar ook die plakten aan het papier vast, zodat het boek helemaal niet meer openging. In 1994 is daarom besloten tot een restauratie, die is uitgevoerd door Knops Boekrestauratie in Munstergeleen.
Gelukkig was het toen goed weer, want voor het verwijderen van het polyvinyl-acetaat en de lijm moesten middelen worden gebruikt die het noodzakelijk maakten om dat werk in de buitenlucht te doen, en zelfs dan was een gasmasker nodig!
Na die behandeling waren de bladen weliswaar weer schoon, maar nog steeds zeer kwetsbaar door alle gaten. Die moesten daarom opgevuld worden. Er is voor gekozen om ze aan te vezelen. Dat gebeurt door papierpulp door de gaten te zuigen, waarbij de vezels van de pulp zich hechten aan die van het papier.
Per keer werden er vier bladen behandeld. Ook de randen van de bladen werden op die manier weer min of meer recht gemaakt. Een klein nadeel is dat aan de randen van de gevulde gaten een stukje tekst onder de pulp zit, maar die was vaak toch al moeilijk te lezen door de inkt die letters doet uitlopen, zodat het nadeel niet opweegt tegen het voordeel.
De bladen zijn vervolgens weer tot katernen genaaid en het boekblok kon teruggezet worden in de bestaande boekband.
Het resultaat van al deze inspanningen is dat het handschrift weer hanteerbaar is en zonder problemen opengeslagen en gelezen kan worden. Het is nu bovendien bijna de helft dunner geworden. In de vrijgekomen ruimte in de opbergdoos zitten de bij de restauratie vrijgekomen touwtjes en fragmentjes.