HS PE 21: beelden van een gewelddadige samenleving
12 November 2009
In 1761 werd de Societas Pro Excolendo Iure Patrio - in de wandeling vaak Pro Excolendo genoemd - opgericht, een vereniging die zich ten doel stelt vooral het natuurrecht en het vaderlands recht te bestuderen. De bibliotheek van de vereniging is in 1853 in bruikleen gegeven aan de UB en telt ca. 3.500 juridische en historische werken, waaronder ruim 100 handschriften voornamelijk van landrechten en stadboeken.
Een van de meest opvallende handschriften is HS PE 21, een boekje in oblong formaat - 10,3 cm hoog en 13,7 cm breed, in een bestempelde band. Van de sluitingen zijn de beide riempjes verdwenen, maar de sluithaken en de aanzetten van de riempjes zijn er nog wel.
Het boekje bevat verschillende juridische teksten. Een ‘almanak’ op p. 4 bestrijkt de jaren 1536-1555, reden waarom een datering in 1535/1536 waarschijnlijk lijkt.
Er staan twee namen van vroege eigenaars geschreven op pag. 1: ‘Curdt [of Everdt] van Heeck hort dyth boeck’ en ‘Sum Nicolai Schaffer’. Zowel de families Van Heeck als Schaffer woonden in Groningen. Claas Schaffer was burgemeester van de stad tussen 1518 en 1525 en in 1538.
Opvallend in dit handschrift zijn de gekleurde pentekeningen die als illustraties dienen, zoals de afbeelding aan het begin van een tekst over voogdij die de eedsaflegging van een voogd weergeeft.
Aan het begin van boek 1 van het Landrecht van Fivelgo, Hunsingo en Groningen van 1448 is te zienhoe iemand geld overhandigt aan een aan een tafel gezeten persoon. Het onderschrift luidt: ‘Barmherticheit und gelt daer bij dat spreckt miserere nostri.’ Dit plaatje staat ook op een van de kaarten die de Vereniging van Vrienden van de UB heeft uitgegeven, en die bij de portiers van de UB te koop zijn.
Een inhoudsopgave van het landrecht, dat voor een groot deel handelt over boetes die verschuldigd zijn voor een reeks gespecificeerde toegebrachte verwondingen, gaat vergezeld van een tekening van een tweegevecht.
Echte moord en doodslag is afgebeeld aan het begin van boek 2 van het Landrecht van Fivelgo, Hunsingo en Groningen. Deze strijd lijkt voor sommige betrokkenen echt niet goed af te lopen.
Toen deze foto’s gemaakt werden, lagen sommige katernen los in de band. Intussen is het boekje gerestaureerd en weer veilig door te bladeren.